Artçı Deprem Nedir, Ne Kadar Sürer? Artçılar Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Büyük bir depremin ardından insanların aklına gelen ilk sorulardan biri, sarsıntıların ne zaman biteceğidir. Ana şokun ardından gelen ve günlerce, hatta aylarca süren küçük ya da orta büyüklükteki depremlere artçı deprem denir. Artçı depremler, hem hasar görmüş binalar için ek risk oluşturur hem de deprem bölgesinde yaşayanların kaygısını artırır. Bu yazıda artçı depremin ne olduğunu, neden oluştuğunu, ne kadar sürebileceğini ve artçılar sırasında nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Artçı Deprem Nedir?

Artçı deprem, büyük bir depremin (ana şok) ardından aynı bölgede, genellikle kırılan fay ve çevresinde meydana gelen daha küçük depremlerdir. Ana şok, fay üzerinde biriken enerjinin önemli bir bölümünü açığa çıkarır, ancak kırılma sonrasında çevredeki kayalarda gerilme dağılımı değişir. Yer kabuğu yeni bir dengeye ulaşana kadar bu gerilmeler küçük kırılmalarla boşalır. İşte bu küçük kırılmalar artçı depremler olarak hissedilir.

Artçı depremler doğal bir süreçtir ve büyük depremlerin neredeyse tamamında görülür. Artçıların görülmesi, tek başına daha büyük bir depremin geleceği anlamına gelmez.

Öncü Deprem, Ana Şok ve Artçı Deprem Arasındaki Fark

• Öncü deprem: Daha büyük bir depremden önce aynı bölgede meydana gelen depremlerdir. Ancak bir depremin öncü olup olmadığı, ancak daha büyük deprem gerçekleştikten sonra anlaşılabilir.
• Ana şok: Bir deprem dizisindeki en büyük depremdir.
• Artçı deprem: Ana şoktan sonra gelen, genellikle ondan daha küçük depremlerdir.

Bazı durumlarda bir deprem dizisinde birbirine yakın büyüklükte birden fazla deprem görülebilir. Bu tür dizilere bazen “deprem fırtınası” ya da “çift deprem” denir. 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli olarak aynı gün yaşanan iki büyük deprem, bu tür bir dizinin bilinen örneklerindendir.

Artçı Depremler Ne Kadar Sürer?

Artçı depremlerin süresi, ana depremin büyüklüğüne ve bölgenin jeolojik yapısına bağlıdır. Genel olarak:

• Artçıların sayısı ve büyüklüğü, ana şoktan hemen sonraki saatlerde ve ilk günlerde en yüksek düzeydedir.
• Zaman geçtikçe artçıların sıklığı azalır. Bu azalma, sismolojide “Omori yasası” olarak bilinen bir ilişkiyle tanımlanır.
• Büyük depremlerde artçılar haftalar, aylar, hatta yıllar boyunca sürebilir; ancak zamanla hissedilmeyecek kadar küçülür ve seyrekleşir.

Örneğin 7 ve üzeri büyüklükteki bir depremin ardından binlerce artçı kaydedilebilir. Bunların büyük çoğunluğu küçük olduğu için yalnızca sismograflar tarafından algılanır.

Artçı Depremin Büyüklüğü Ne Kadar Olabilir?

Sismolojide sıkça başvurulan bir ampirik gözlem, en büyük artçı depremin genellikle ana şoktan yaklaşık 1 ile 1,5 birim daha küçük olduğu yönündedir. Bu, “Båth yasası” olarak bilinir. Ancak bu bir kural değil, ortalama bir eğilimdir. Bazı deprem dizilerinde ana şoka yakın büyüklükte artçılar da görülebilir.

Ana depreme göre küçük görünse de güçlü bir artçı, ana depremde hasar görmüş binaların yıkılmasına yol açabilir. Bu nedenle artçılar asla hafife alınmamalıdır.

Artçı Depremler Neden Tehlikelidir?

• Hasarlı yapılar: Ana depremde zayıflayan binalar, daha küçük bir sarsıntıda bile yıkılabilir.
• Arama kurtarma çalışmaları: Artçılar, enkazda çalışan ekipler ve enkaz altındakiler için ek risk oluşturur.
• Heyelan ve kaya düşmesi: Dağlık bölgelerde artçılar heyelanları tetikleyebilir.
• Psikolojik etki: Sık hissedilen artçılar uykusuzluk, kaygı ve stres düzeyini artırabilir.

Artçı Depremler Sırasında Ne Yapılmalı?

Artçı depremlerde de ana depremde olduğu gibi aynı temel kurallar geçerlidir:

1. Sarsıntı hissedildiğinde “Çök, Kapan, Tutun” hareketini uygulayın.
2. Hasar tespiti yapılmamış veya hasarlı olduğu bilinen binalara girmeyin.
3. Eşya almak için kısa süreliğine de olsa hasarlı binaya dönmeyin.
4. Açık alanda kalıyorsanız bina, duvar, elektrik direği ve ağaçlardan uzak durun.
5. Resmi kurumların açıklamalarını takip edin ve doğrulanmamış söylentilere itibar etmeyin.

Hasar Tespiti Neden Önemlidir?

Büyük depremlerden sonra yetkili kurumlar binalarda hasar tespiti yapar. Hasar tespiti tamamlanmadan binaya girmek, artçı depremler nedeniyle risklidir. Dışarıdan sağlam görünen bir binada taşıyıcı sistemde gözle fark edilemeyen hasar olabilir. Kolonlarda ve kirişlerde çatlaklar, sıva dökülmeleri, kapı ve pencerelerin sıkışması gibi belirtiler mutlaka uzmanlara bildirilmelidir.

Artçı Deprem Kaygısıyla Başa Çıkmak

Sürekli hissedilen artçılar, deprem yaşayan kişilerde tetikte olma hâlini sürdürür. Her küçük titreşimde irkilmek, uyumakta zorlanmak ve sürekli deprem haberlerini kontrol etmek sık görülen tepkilerdir. Bu tepkiler olağan dışı bir olaya verilen normal tepkilerdir ve çoğu zaman zamanla azalır.

• Haberleri belirli saatlerde ve güvenilir kaynaklardan takip etmek, sürekli kontrol etme isteğini azaltabilir.
• Uyku düzenini korumaya çalışmak, yakınlarla konuşmak ve günlük rutinlere dönmek iyileşmeye yardımcı olur.
• Kaygı uzun süre devam ediyor ve günlük yaşamı ciddi şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek almak önemlidir.

Artçı Depremleri Nasıl Takip Edebilirim?

Türkiye’de meydana gelen depremler AFAD ve Kandilli Rasathanesi tarafından anlık olarak kaydedilip yayımlanır. Bir deprem dizisini takip ederken tek bir sarsıntıya değil, genel eğilime bakmak daha sağlıklıdır. Artçıların zamanla seyrekleşip küçülmesi, sürecin beklendiği gibi ilerlediğini gösterir. Bölgenizdeki depremleri takip etmek için örneğin Kahramanmaraş, Malatya ya da Hatay sayfalarımızı ziyaret edebilirsiniz.

Artçı Depremler Hakkında Yaygın Yanlış Bilgiler

• “Artçılar bitti, artık deprem olmaz”: Artçıların azalması iyi bir işarettir, ancak deprem riski olan bir bölgede ilerleyen yıllarda yeni depremler her zaman olasıdır.
• “Çok sayıda küçük deprem, büyük depremi önler”: Küçük depremler, büyük bir depremin enerjisini anlamlı ölçüde boşaltmaz; çünkü büyüklükteki her birimlik artış enerjinin yaklaşık 32 kat artması demektir.
• “Artçı her zaman küçük olur”: Artçılar genellikle ana şoktan küçüktür, ancak hasarlı yapılar için yine de yıkıcı olabilir.

Artçı Deprem Döneminde Barınma ve Günlük Yaşam

Büyük depremlerden sonra pek çok kişi, binası hasarsız olsa bile artçı depremler nedeniyle bir süre evine dönmek istemez. Bu dönemde çadır, konteyner ya da yakınların evleri gibi geçici barınma seçenekleri gündeme gelir. Resmi hasar tespiti sonucunda “hasarsız” ya da “az hasarlı” olarak belirlenen binalara, yetkililerin önerileri doğrultusunda dönülebilir. Ağır hasarlı ve yıkılacak olarak işaretlenen binalara ise hiçbir koşulda girilmemelidir.

Evinize döndüğünüzde ağır eşyaların sabitlendiğinden, deprem çantanızın kapının yanında hazır beklediğinden ve aile bireylerinin güvenli noktaları bildiğinden emin olun. Geceleri yatağın yanında ayakkabı ve el feneri bulundurmak, bir artçı sırasında hızlı ve güvenli hareket etmenizi sağlar.

Artçı Deprem Haritası Nasıl Okunur?

Deprem kurumlarının yayımladığı haritalarda artçı depremler genellikle noktalar ya da daireler hâlinde gösterilir. Noktaların yoğunlaştığı bölge, kırılan fayın uzandığı alanı gösterir. Bu dağılım sayesinde bilim insanları, ana depremde fayın ne kadar uzunlukta kırıldığını tahmin edebilir. Örneğin büyük bir depremden sonra artçıların yüzlerce kilometrelik bir hat boyunca dizilmesi, kırılmanın da bu uzunlukta gerçekleştiğine işaret eder.

Haritalarda dairelerin büyüklüğü genellikle depremin büyüklüğünü, renkleri ise depremin ne kadar yakın zamanda gerçekleştiğini gösterir. Haritayı okurken yeni depremlerin hangi noktalarda yoğunlaştığına bakmak, sürecin gidişatı hakkında fikir verir.

Çocuklarla Artçı Depremler Hakkında Konuşmak

Artçı depremler, çocuklarda yetişkinlerden daha yoğun korku ve huzursuzluk yaratabilir. Çocuklara artçıların neden olduğunu, yaşlarına uygun ve sakin bir dille anlatmak önemlidir. “Yer büyük sarsıntıdan sonra yerine oturuyor, bu yüzden küçük sallantılar oluyor” gibi basit açıklamalar, belirsizliğin yarattığı korkuyu azaltabilir. Her sarsıntıda birlikte “Çök, Kapan, Tutun” hareketini yapmak da çocuklara kontrol duygusu kazandırır.

Çocukların deprem görüntülerine ve haberlerine sürekli maruz kalmasını sınırlamak, uyku ve oyun düzenlerini olabildiğince korumak iyileşme sürecine katkı sağlar.

Unutulmaması gereken bir diğer nokta, artçı depremlerin büyük bölümünün hissedilmeyecek kadar küçük olduğudur. Kurumların yayımladığı listelerde çok sayıda deprem görmek ilk bakışta endişe verici olabilir; ancak bu kayıtların çoğu yalnızca hassas cihazlarla algılanabilen sarsıntılardır.

Sık Sorulan Sorular

Artçı deprem ne demek?

Büyük bir depremin ardından aynı bölgede meydana gelen ve genellikle ana depremden daha küçük olan depremlere artçı deprem denir.

Artçı depremler kaç gün sürer?

Ana depremin büyüklüğüne göre değişir. İlk günlerde yoğun olan artçılar zamanla azalır, ancak büyük depremlerde aylarca hatta yıllarca küçük artçılar kaydedilebilir.

En büyük artçı ne kadar olabilir?

Genel eğilim, en büyük artçının ana depremden yaklaşık 1 ile 1,5 birim küçük olması yönündedir, ancak bu kesin bir kural değildir.

Artçı depremde binaya girilir mi?

Hasar tespiti yapılmamış veya hasarlı binalara girilmemelidir; artçı bir sarsıntı zayıflamış yapıların yıkılmasına neden olabilir.

Artçılar büyük depremin habercisi mi?

Artçılar, tanımı gereği büyük bir depremden sonra gelen sarsıntılardır. Bir dizideki depremin daha büyük bir depremin öncüsü olup olmadığı önceden bilinemez.