Deprem Anında Ne Yapılmalı? Evde, İşte, Sokakta ve Araçta Adım Adım Rehber

Deprem, Türkiye’de yaşayan herkesin bir gün karşılaşabileceği bir doğa olayıdır. Sarsıntı başladığında verilen ilk kararlar çoğu zaman sonucu belirler. Bu nedenle deprem anında ne yapılması gerektiğini önceden bilmek, panik yerine doğru davranışı refleks hâline getirmek hayati önem taşır. Bu rehberde evde, iş yerinde, okulda, sokakta, araç içinde ve toplu alanlarda sarsıntı sırasında uygulanması önerilen davranışları adım adım ele alıyoruz.

Unutulmaması gereken ilk nokta şudur: Depremde insanların büyük bölümü sarsıntının kendisinden değil, devrilen eşyalardan, düşen parçalardan, kırılan camlardan ve yanlış zamanda yapılan hareketlerden zarar görür. Bu yüzden amaç, sarsıntı süresince vücudu korumak ve yaralanma riskini en aza indirmektir.

Deprem Anında Temel Kural: Çök, Kapan, Tutun

AFAD ve dünya genelindeki afet kurumlarının önerdiği temel hareket “Çök, Kapan, Tutun” olarak bilinir. Bu yöntem, sarsıntı sırasında dengeyi kaybetmeden vücudu düşen cisimlere karşı korumayı amaçlar.

• Çök: Sarsıntıyı hisseder hissetmez dizlerinizin üzerine çökün. Ayakta kalmaya çalışmak, düşme ve yaralanma riskini artırır.
• Kapan: Başınızı ve ensenizi kollarınızla koruyun. Mümkünse sağlam bir masanın ya da sehpanın altına girin; değilse iç duvar kenarında, camlardan uzak bir noktada başınızı kapatın.
• Tutun: Masanın altındaysanız bir ayağından sıkıca tutun. Sarsıntı masayı hareket ettirirse onunla birlikte hareket edin ve korunaklı pozisyonu bozmayın.

Bu pozisyonu sarsıntı tamamen bitene kadar korumak gerekir. Sarsıntının birkaç saniye ile bir dakikayı aşan süreler arasında değişebileceğini, büyük depremlerin ardından da artçı sarsıntıların gelebileceğini aklınızda tutun.

Evdeyken Deprem Olursa Ne Yapılmalı?

Ev, insanların günün en uzun bölümünü geçirdiği yerdir ve depreme hazırlığın da merkezinde yer alır. Sarsıntı başladığında bulunduğunuz odada kalın ve hemen “Çök, Kapan, Tutun” hareketini uygulayın.

Yapılması gerekenler

• Pencerelerden, camlı dolaplardan, aynalardan ve sabitlenmemiş ağır eşyalardan uzaklaşın.
• Yataktaysanız ve yakınınızda devrilebilecek bir dolap ya da raf yoksa yataktan kalkmayın; yüzüstü dönüp başınızı yastıkla koruyun.
• Mutfaktaysanız ocaktan, fırından ve üst dolaplardan uzaklaşın.
• Sarsıntı bitene kadar bulunduğunuz yerde kalın; koridorlara ya da merdivenlere koşmayın.

Yapılmaması gerekenler

• Sarsıntı sürerken merdivenlere, asansöre ya da balkona yönelmeyin.
• Pencereden atlamayı kesinlikle düşünmeyin; yüksekten düşme, binada kalmaktan çok daha büyük risk taşır.
• Kapı pervazının altını güvenli alan olarak görmeyin. Modern yapılarda kapı pervazı binanın diğer bölümlerinden daha sağlam değildir ve kapı kanadı çarparak yaralanmaya yol açabilir.
• Kibrit veya çakmak yakmayın; olası bir gaz kaçağı yangına neden olabilir.

Evinizin depreme ne kadar hazır olduğunu önceden gözden geçirmek, sarsıntı anında güvenli noktaları bilmenizi sağlar. Her odada sağlam masa, iç duvar köşesi gibi bir “güvenli nokta” belirlemek ve bunu aile bireyleriyle paylaşmak iyi bir başlangıçtır.

İş Yerinde ve Okulda Deprem Anında Ne Yapılmalı?

Ofislerde ve sınıflarda masalar genellikle en yakın korunma noktasıdır. Masa altına girip bir ayağından tutmak, başınızı ve ensenizi korumak temel kuraldır. Bilgisayar ekranları, raflar, dosya dolapları ve asma tavan parçaları ofislerde en sık karşılaşılan tehlikelerdir.

• Sarsıntı sırasında koridorlara ya da çıkış kapılarına doğru kalabalıkla birlikte koşmayın; izdiham ciddi yaralanmalara yol açabilir.
• Okullarda öğrenciler öğretmenlerin yönlendirmelerine uymalı, sarsıntı bitince tahliye planındaki rotayı izleyerek toplanma alanına gitmelidir.
• Laboratuvar, atölye ve mutfak gibi alanlarda kimyasallardan, açık alevden ve ağır makinelerden uzaklaşılmalıdır.

Pek çok kurum yılda en az bir kez deprem tatbikatı yapar. Bu tatbikatlar, çıkış yollarını, toplanma noktasını ve sorumlu kişileri öğrenmek için en iyi fırsattır.

Dışarıdayken Deprem Olursa Ne Yapılmalı?

Açık alanda bulunuyorsanız binalardan, ağaçlardan, elektrik direklerinden, sokak lambalarından, reklam panolarından ve köprülerden uzak durun. Açık ve geniş bir alana geçip çömelerek başınızı koruyun.

Şehir merkezlerinde en büyük tehlike, binalardan kopan cam, tabela, balkon ve cephe parçalarıdır. Bu nedenle bina diplerinde yürümekten ve bina girişlerine koşmaktan kaçının. Sahil kesimindeyseniz, güçlü bir sarsıntının ardından olası tsunami riskine karşı yüksek bir noktaya doğru uzaklaşmanız önerilir.

Araç Kullanırken Deprem Olursa Ne Yapılmalı?

Sürüş sırasında sarsıntıyı hissettiğinizde aracı yavaşça yol kenarına çekin ve durdurun. Köprü, viyadük, tünel, üst geçit, bina ve elektrik hattı gibi yapıların yakınında durmamaya özen gösterin.

• El frenini çekin, motoru durdurun ve emniyet kemerinizi takılı tutun.
• Sarsıntı bitene kadar araçta kalın; araç, düşen küçük parçalara karşı belirli ölçüde koruma sağlar.
• Sarsıntıdan sonra yolculuğa devam ederken çatlamış asfalta, hasar görmüş köprülere ve düşmüş kablolara dikkat edin.
• Acil durum araçlarının geçebilmesi için yolları kapatmayın; zorunlu değilse araç kullanmaktan kaçının.

Toplu Alanlarda: AVM, Sinema, Stadyum ve Toplu Taşıma

Alışveriş merkezleri, sinemalar, konser salonları ve stadyumlar gibi kalabalık alanlarda en büyük risklerden biri paniktir. Sarsıntı sırasında çıkışlara koşmak yerine bulunduğunuz yerde çökün, başınızı koruyun ve sabitlenmemiş raflardan, camlı vitrinlerden uzaklaşın. Sinema ve stadyumda koltukların arasına çömelip başınızı kollarınızla korumak önerilir.

Metroda ya da trende bulunuyorsanız tutunma barlarına sıkıca tutunun ve görevlilerin anonslarını bekleyin. Tünellerde araçtan kendi başınıza inmeye çalışmak, elektrikli raylar ve karanlık nedeniyle tehlikelidir.

Asansörde Kalırsanız

Deprem sırasında asansördeyseniz tüm katların düğmelerine basın ve kapı açıldığı ilk katta inin. Asansör durursa sakin kalın, alarm düğmesini ve varsa iletişim sistemini kullanın. Kapıyı zorla açmaya ya da tavandan çıkmaya çalışmayın. Bu nedenle deprem sırasında ve hemen sonrasında asansör kullanmamak en doğru yaklaşımdır.

Engelli Bireyler, Yaşlılar ve Çocuklar İçin Öneriler

Tekerlekli sandalye kullanan bireyler sandalyenin frenlerini kilitlemeli, öne eğilerek başlarını ve enselerini kollarıyla ya da bir yastıkla korumalıdır. Yatağa bağımlı yaşlılar için yatağın sabitlenmemiş mobilyalardan ve pencerelerden uzak bir noktada konumlandırılması önceden alınabilecek önemli bir önlemdir.

Küçük çocuklar sarsıntı sırasında yetişkinlerin hareketlerini taklit eder. Bu nedenle “Çök, Kapan, Tutun” hareketini oyunlaştırarak evde birlikte çalışmak, çocukların deprem anında donup kalmasını önlemeye yardımcı olur.

Sarsıntı Bittikten Hemen Sonra İlk Dakikalar

Sarsıntı durduğunda acele etmeden çevrenizi kontrol edin. Önce kendinizde ve yanınızdakilerde yaralanma olup olmadığına bakın. Ardından şu adımları izleyin:

1. Gaz kokusu alıyorsanız vanayı kapatın, elektrik düğmelerine dokunmayın ve kapı ile pencereleri açarak binayı terk edin.
2. Ayakkabı giyin; kırık cam ve döküntüler ayak yaralanmalarına neden olabilir.
3. Deprem çantanızı alın ve merdivenleri kullanarak binadan kontrollü bir şekilde çıkın.
4. Bulunduğunuz bölgedeki acil toplanma alanına gidin ve hasarlı binalara geri dönmeyin.
5. Telefon hatlarını meşgul etmemek için yalnızca acil durumlarda arama yapın; yakınlarınıza kısa mesajla ulaşmayı tercih edin. Acil yardım için 112’yi arayın.

Büyük bir depremden sonra artçı sarsıntılar saatler, günler hatta haftalar boyunca sürebilir. Her artçı sarsıntıda aynı “Çök, Kapan, Tutun” hareketini tekrarlamak gerekir.

Deprem Anında Sık Yapılan Hatalar

Deneyimler, deprem anında bazı yanlış davranışların tekrar tekrar yapıldığını gösteriyor. Bunların başında sarsıntı sürerken binadan çıkmaya çalışmak gelir. Merdiven boşlukları ve bina girişleri, düşen parçalar nedeniyle en riskli alanlar arasındadır. Bir diğer yaygın hata, sosyal medyada dolaşan doğrulanmamış önerilere güvenmektir. “Yaşam üçgeni” olarak bilinen ve eşyaların yanına uzanmayı öneren yaklaşım, resmi kurumlar tarafından önerilmemektedir; temel kural “Çök, Kapan, Tutun” olmaya devam etmektedir.

Deprem sonrasında hasar tespiti yapılmamış binalara eşya almak için geri dönmek de ciddi bir risktir. Hafif hasarlı görünen bir bina, artçı bir sarsıntıda yıkılabilir.

Deprem Anına Hazırlık: Önceden Yapabilecekleriniz

Deprem anında doğru davranabilmek, büyük ölçüde önceden yapılan hazırlıklara bağlıdır. Ağır dolapları ve kitaplıkları duvara sabitlemek, yatakların üzerine tablo ya da raf asmamak, kırılabilir eşyaları alt raflara yerleştirmek ve her aile bireyinin ulaşabileceği bir deprem çantası hazırlamak en etkili önlemler arasındadır.

Ayrıca aile içinde bir buluşma noktası belirlemek, bölgenizdeki acil toplanma alanını önceden öğrenmek ve şehir dışındaki bir yakınınızı “iletişim kişisi” olarak seçmek, deprem sonrası karmaşayı azaltır. Bulunduğunuz ildeki son depremleri takip etmek için İstanbul, İzmir ya da kendi ilinize ait sayfayı ziyaret edebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Deprem anında binadan kaçmak doğru mu?

Hayır. Sarsıntı sürerken binadan çıkmaya çalışmak, merdivenlerde düşme ve bina girişinde düşen parçalar nedeniyle yaralanma riskini artırır. Sarsıntı bitene kadar bulunduğunuz yerde “Çök, Kapan, Tutun” hareketini uygulamak önerilir.

Deprem anında kapı altında durmak güvenli mi?

Günümüz binalarında kapı pervazı diğer alanlardan daha güvenli değildir. Sağlam bir masanın altı veya iç duvar kenarı daha iyi koruma sağlar.

Gece uykudayken deprem olursa ne yapılmalı?

Yakınınızda devrilebilecek bir eşya yoksa yatakta kalıp yüzüstü dönerek başınızı yastıkla koruyun. Karanlıkta kırık camlara basmamak için yatağın yanında bir el feneri ve ayakkabı bulundurmanız faydalı olur.

Deprem anında asansöre binilir mi?

Hayır. Deprem sırasında ve sonrasında elektrik kesintisi ya da arıza nedeniyle asansörde mahsur kalabilirsiniz. Her zaman merdivenleri kullanın.

Deprem bitince ilk ne yapılmalı?

Önce yaralanma olup olmadığını kontrol edin, gaz kaçağına karşı önlem alın, ayakkabı giyin, deprem çantanızı alıp binadan kontrollü şekilde çıkın ve acil toplanma alanına gidin.