Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur? Türkiye’de Tsunami Riski ve Yapılması Gerekenler

Tsunami denince akla genellikle okyanus kıyılarında yaşanan dev dalgalar gelir. Oysa Türkiye’nin Ege, Akdeniz ve Marmara kıyıları da geçmişte tsunamilerden etkilenmiştir. 30 Ekim 2020’de Sisam Adası açıklarında meydana gelen deprem sonrası İzmir Seferihisar’da yaşanan su baskını, bu riskin ne kadar gerçek olduğunu yakın zamanda gösterdi. Bu rehberde tsunaminin ne olduğunu, nasıl oluştuğunu, Türkiye kıyılarındaki riski ve tsunami tehlikesi karşısında neler yapılması gerektiğini anlatıyoruz.

Kısa cevap: Tsunami, genellikle deniz tabanındaki büyük bir depremin suyu yerinden oynatmasıyla oluşan dalga serisidir. Kıyıda güçlü bir deprem hissederseniz ya da deniz çekilirse hemen yüksek bir yere uzaklaşın.

Tsunami Nedir?

Tsunami, deniz tabanında ya da kıyıda meydana gelen ani ve büyük bir hareketin, büyük miktarda suyu yerinden oynatması sonucu oluşan uzun dalgalar dizisidir. Kelime Japoncadan gelir ve “liman dalgası” anlamına gelir. Tsunami tek bir dalga değil, dakikalar hatta saatler arayla kıyıya ulaşabilen bir dalga serisidir. İlk dalga her zaman en büyüğü olmayabilir.

Rüzgârın oluşturduğu normal dalgalar yalnızca denizin yüzeyini etkilerken, tsunami dalgaları deniz tabanından yüzeye kadar tüm su kütlesini hareket ettirir. Bu nedenle tsunami dalgaları kıyıya ulaştığında çok büyük bir enerji taşır ve karada yüzlerce metre içeri ilerleyebilir.

Tsunami Nasıl Oluşur?

• Depremler: Tsunamilerin en yaygın nedeni, deniz tabanında meydana gelen ve tabanın düşey yönde ani olarak yer değiştirmesine yol açan büyük depremlerdir.
• Denizaltı heyelanları: Deprem ya da başka nedenlerle deniz tabanında ya da kıyıda büyük kütlelerin kayması tsunamiye yol açabilir. Bu tür tsunamiler, deprem büyüklüğüne göre beklenenden daha büyük dalgalar üretebilir.
• Volkanik patlamalar: Denizde ya da kıyıda yer alan volkanların patlaması tsunamiye neden olabilir.
• Göktaşı çarpmaları: Çok nadir görülen bir nedendir.

Her deniz depremi tsunami oluşturmaz. Tsunami oluşması için depremin yeterince büyük, sığ ve deniz tabanında düşey yer değiştirmeye neden olacak nitelikte olması gerekir.

Tsunami Dalgalarının Özellikleri

Açık denizde tsunami dalgaları çok hızlı ilerler ancak yükseklikleri genellikle düşüktür; bu nedenle gemiler açık denizde tsunamiyi fark etmeyebilir. Dalga kıyıya yaklaşıp deniz sığlaştıkça hız azalır, ancak dalganın yüksekliği artar. Kıyı şekli, koy ve körfezlerin yapısı, dalganın kıyıda ne kadar yükseleceğini büyük ölçüde etkiler.

Tsunaminin Doğal Uyarı İşaretleri

Resmi bir uyarı gelmeden önce bile doğa bazı işaretler verebilir. Kıyıda bulunuyorsanız aşağıdaki işaretlerden herhangi birini fark ettiğinizde vakit kaybetmeden yüksek bir yere doğru uzaklaşın:

• Güçlü ya da uzun süren bir deprem: Kıyıda ayakta durmayı zorlaştıran bir sarsıntı hissettiyseniz tsunami ihtimalini düşünün.
• Denizin aniden çekilmesi: Deniz suyunun olağan dışı şekilde geri çekilerek deniz tabanının açığa çıkması önemli bir tehlike işaretidir. Bu sırada açığa çıkan alana yaklaşmak hayati risk taşır.
• Denizden gelen olağan dışı ses: Tren ya da uçak sesine benzeyen gürültüler.
• Deniz seviyesinin hızla yükselmesi: Olağan dışı bir akıntı ya da suyun hızla karaya doğru ilerlemesi.

Türkiye’de Tsunami Riski Var mı?

Evet. Türkiye’nin üç tarafı denizlerle çevrilidir ve kıyılarına yakın aktif faylar bulunmaktadır. Tarihsel kayıtlar, Doğu Akdeniz, Ege ve Marmara bölgelerinde geçmişte tsunamilerin yaşandığını göstermektedir.

• Ege Denizi: Ege’deki aktif faylar ve adalar çevresindeki depremler kıyılarımızı etkileyebilir. 30 Ekim 2020 Sisam depreminin ardından İzmir’in Seferihisar ilçesinde, özellikle Sığacık bölgesinde deniz suyu karaya ilerleyerek hasara yol açtı.
• Marmara Denizi: Kuzey Anadolu Fayı’nın Marmara Denizi altından geçmesi, olası büyük bir depremde kıyılarda tsunami riskini gündeme getirmektedir. 1999 İzmit depreminde de İzmit Körfezi kıyılarında deniz seviyesinde değişimler ve su baskınları gözlenmiştir.
• Doğu Akdeniz: Akdeniz’deki büyük depremlerin tarihsel olarak bölge kıyılarını etkilediği bilinmektedir.

Tsunami Uyarı Sistemleri

Türkiye, Kuzeydoğu Atlantik, Akdeniz ve bağlantılı denizler için kurulan uluslararası tsunami erken uyarı sistemine katkı sağlayan ülkeler arasındadır. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, bu kapsamda tsunami uyarı hizmeti veren merkezlerden biridir. Büyük deniz depremlerinden sonra bu merkezler, olası tsunami tehlikesini değerlendirerek ilgili kurumlara uyarılar iletir.

Ancak Ege ve Marmara gibi kapalı denizlerde fay hatları kıyıya çok yakın olduğu için dalgalar kıyıya birkaç dakika içinde ulaşabilir. Bu nedenle resmi uyarıyı beklemek yerine doğal uyarı işaretlerine göre hareket etmek hayati önem taşır.

Tsunami Anında Ne Yapılmalı?

1. Kıyıdan uzaklaşın: Güçlü bir deprem hissettiyseniz ya da denizin çekildiğini gördüyseniz hemen kıyıdan uzaklaşın.
2. Yükseğe çıkın: Mümkünse yüksek bir tepeye ya da iç bölgelere doğru gidin. Bunun mümkün olmadığı durumlarda sağlam, çok katlı betonarme bir binanın üst katlarına çıkmak son çare olarak düşünülebilir.
3. Yürüyerek hareket edin: Araçla kaçmaya çalışmak trafik sıkışıklığı nedeniyle zaman kaybettirebilir.
4. Denizi izlemeye gitmeyin: Tsunamiyi izlemek için kıyıya yaklaşmak çok tehlikelidir.
5. İlk dalgadan sonra geri dönmeyin: Tsunami bir dalga serisidir; sonraki dalgalar daha büyük olabilir. Resmi kurumlar tehlikenin geçtiğini açıklayana kadar kıyıya dönmeyin.
6. Denizdeyseniz: Teknedeyseniz ve zaman varsa açık denize, derin sulara doğru uzaklaşmak genellikle limanda kalmaktan daha güvenlidir; yetkililerin talimatlarını izleyin.

Kıyıda Yaşayanlar İçin Hazırlık

• Evinizin, iş yerinizin ve sık gittiğiniz sahillerin deniz seviyesine göre konumunu öğrenin.
• Kıyıdan yüksek bölgelere giden en kısa yürüyüş güzergâhlarını belirleyin ve aile bireyleriyle paylaşın.
• Deprem çantanızı hazır tutun; tahliye sırasında yanınıza almanız kolay olsun.
• Belediyelerin ve resmi kurumların tsunami tahliye haritaları ve tabelaları varsa bunları inceleyin.
• Tatildeyken kaldığınız otelin tahliye planını ve en yakın yüksek noktayı öğrenin.

Tsunami Sonrasında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Tsunami sonrası sular çekilse bile tehlike devam edebilir. Su baskınına uğramış alanlarda elektrik kaçağı, kanalizasyon kirliliği, sürüklenen enkaz ve yapısal hasar gibi riskler bulunur. Resmi açıklama yapılmadan su basmış binalara girilmemeli, bu bölgelerdeki şebeke suyu kontrol edilmeden içilmemelidir.

Ege ve Marmara kıyılarındaki illerin güncel deprem verilerini İzmir, Muğla, Aydın ve İstanbul sayfalarımızdan takip edebilirsiniz.

Tsunami ve Fırtına Dalgası Arasındaki Fark

Tsunami, fırtına sırasında oluşan yüksek dalgalarla karıştırılabilir. Fırtına dalgaları rüzgârın etkisiyle oluşur, deniz yüzeyini etkiler ve genellikle öngörülebilir hava koşullarıyla birlikte gelir. Tsunami ise deniz tabanındaki ani bir hareketten kaynaklanır, tüm su kütlesini hareket ettirir ve çoğu zaman hava açıkken, hiçbir uyarı olmadan kıyıya ulaşabilir. Bu nedenle sakin ve güneşli bir günde bile güçlü bir depremin ardından kıyıdan uzaklaşmak gerekir.

Turistik Bölgelerde Tsunami Farkındalığı

Ege ve Akdeniz kıyıları, yaz aylarında yoğun turist hareketine ev sahipliği yapar. Tatil bölgelerinde konaklayanların büyük bölümü bölgeyi tanımadığı için tehlike anında nereye gideceğini bilmeyebilir. Otellerin ve tatil tesislerinin tahliye planlarını misafirleriyle paylaşması, plajlarda bilgilendirici tabelaların bulunması ve personelin bu konuda eğitilmesi, olası bir tsunamide can kayıplarını azaltmaya yardımcı olur. Tatile çıkarken kaldığınız yerin denizden yüksekliğini ve en yakın yüksek noktayı öğrenmek birkaç dakikanızı alır, ancak hayat kurtarabilir.

Kıyı Yapılarında Tsunami Önlemleri

Tsunami riskinin bulunduğu kıyılarda yapılaşma ve kıyı düzenlemesi de bu riski dikkate almalıdır. Kıyıya çok yakın alanlarda kritik tesislerin konumlandırılmaması, tahliye yollarının açık tutulması, dikey tahliye için kullanılabilecek sağlam ve yüksek yapıların belirlenmesi alınabilecek önlemler arasındadır. Limanlarda ve marinalarda tekne sahiplerinin acil durum prosedürlerini bilmesi de önemlidir. Kıyı belediyelerinin tsunami tahliye haritaları hazırlaması ve bunları halkla paylaşması, toplumsal farkındalığı artırır.

Kısacası tsunamiye karşı en önemli kural basittir: Kıyıdayken güçlü bir deprem hissederseniz ya da denizin çekildiğini görürseniz, resmi uyarı beklemeden hemen yüksek bir yere doğru uzaklaşın ve tehlike geçtiği açıklanana kadar kıyıya dönmeyin.

Sık Sorulan Sorular

Tsunami nasıl oluşur?

Genellikle deniz tabanında meydana gelen büyük bir depremin tabanı ani olarak düşey yönde hareket ettirmesi ve büyük miktarda suyu yerinden oynatmasıyla oluşur. Denizaltı heyelanları ve volkanik patlamalar da tsunamiye neden olabilir.

Türkiye’de tsunami olur mu?

Evet. Ege, Marmara ve Akdeniz kıyılarında tarihsel tsunamiler yaşanmıştır. 2020 Sisam depremi sonrası İzmir Seferihisar’da yaşanan su baskını yakın dönemdeki örneklerden biridir.

Deniz çekilirse ne yapılmalı?

Denizin olağan dışı şekilde çekilmesi tsunami işareti olabilir. Açığa çıkan alana yaklaşmadan hemen yüksek bir yere doğru uzaklaşılmalıdır.

Tsunami kaç dalgadan oluşur?

Tsunami bir dalga serisidir; dalgalar dakikalar ya da saatler arayla gelebilir ve ilk dalga en büyüğü olmayabilir.

Her deniz depremi tsunami yapar mı?

Hayır. Tsunami oluşması için depremin yeterince büyük, sığ ve deniz tabanında düşey yer değiştirmeye yol açacak nitelikte olması gerekir.